nieświadomość zbiorowa archetyp
© Adobe Stock

Czym są archetypy i nieświadomość zbiorowa?

11 udostępnień
11
0
0

Ojcem archetypów jest wybitny XX-wieczny szwajcarski psychiatra Carl Gustav Jung, który w trakcie swoich badań psychologicznych zauważył, że w marzeniach sennych ludzi występują motywy nawiązujące do mitologii.

Junga zastanowiło, że te występujące w marzeniach sennych motywy niezależnie od regionu świata są do siebie bardzo podobne. Uznał, że może to świadczyć o tym, iż w ludzkiej psychice istnieje przestrzeń, z której wyrastają podobne fantazje i treści. Przestrzeń tę nazwał nieświadomością zbiorową, zaś mitologiczne motywy, które rozumiał jako symboliczne przedstawienie ważnych dla rozwoju jednostki treści psychologicznych – archetypami.

Czym są archetypy i jakie pełnią funkcję w naszej psychice

Archetypy są dziedziczonymi wraz z układem psychicznym mechanizmami, które leżą u podstaw wszystkich typowych dla człowieka zachowań, aktywności i cech. Porządkują one życie psychiczne i rozwój jednostki. Aktywizują się w odpowiednich sytuacjach oraz etapach psychologicznego dojrzewania człowieka. Przykładem może być zauroczenie, wpadnięcie na przełomową ideę, doświadczenie instynktu macierzyńskiego czy też przejście z wieku dziecięcego do dorosłego. Jak było zaznaczone, archetypy pojawiają się również w marzeniach sennych w formie symbolicznej, ich zadaniem natomiast jest przedstawienie obecnej sytuacji psychicznej jednostki lub przygotowanie jej do nadchodzących zmian.

Stąd też według Junga niezmiernie ważne w tym kontekście jest umiejętne interpretowanie snów. A do takiej interpretacji potrzebna jest znajomość zakorzenionych w kulturze motywów mitologicznych.

Zdaniem Szwajcara nieświadomość zbiorowa stoi u podstaw świadomości i naszego „ja”. Człowiek dopiero po jakimś czasie identyfikuje się jako oddzielna istota, wcześniej żyje nieświadomie. Archetypy posiadają więc nadrzędność nad ludzkim „ego” – ich aktywności nie można ani zignorować, ani wymusić. Kiedy się pojawiają, trzeba na nie odpowiednio zareagować – pójść za impulsem lub przepracować go w taki sposób, aby stał się zdrowy dla jednostki i społeczeństwa. W przeciwnym razie skutki mogą być dalekie od przyjemnych.

Archetypy według Junga posiadają zarówno pozytywne, jak i negatywne oblicze. To, które się uaktywni zależy często od powodzenia konfrontacji z nieświadomością. Jeśli przebiegnie ona pomyślnie, człowiek zyskuje większą świadomość. Gdy jednak archetyp zostanie zignorowany lub opacznie zrozumiany, może stać się przyczyną impulsywnych, nieprzemyślanych aktywności, które potrafią zmusić jednostkę do zmiany lub też spowodować wszelkiego rodzaju problemy życiowe, psychologiczne, nerwice, a nawet psychozy.

Rozwój psychologiczny człowieka polega zatem na umiejętnej pracy ze sferą poza-świadomą, tak, aby zyskiwać większą samoświadomość. Proces ten w psychologii Junga nazywa się „indywiduacją”.

Archetypy a indywidualność człowieka

Koncepcja nieświadomości zbiorowej w oczywisty sposób wyklucza stwierdzenie, że człowiek po urodzeniu jest niczym „czysta karta”. Nie oznacza to, że odbiera mu się indywidualność. Według Junga, gdy archetyp zostanie aktywowany, ogranicza człowieka pod kątem formy, lecz nie treści. Oznacza to, że uruchomiona dyspozycja psychiczna jest ogólna, z kolei jej realizacja jest stricte związana z sytuacją, uwarunkowaniami i nastawieniem jednostki.

Przykładem może być młody człowiek, w którym aktywował się archetyp dotyczący przejścia w świat dorosłych. Jeśli konstruktywnie podejdzie do impulsu, to zacznie działać w zależności od kontekstu swojego życia. Może więc oznaczać to dla niego wyprowadzkę z domu rodzinnego, znalezienie pracy lub stałej partnerki, czy też inne aktywności, które sprawią, że stanie się bardziej odpowiedzialny. Archetyp mimo ogólnej narzuconej formy zawsze jest realizowany w sposób indywidualny. Człowiek nie dziedziczy konkretnych aktywności, lecz tylko dyspozycje do ich zaistnienia.

Warto też dodać, że treści archetypowe stoją również u podstaw tak zwanej nieświadomości indywidualnej. Ten obszar psychiki tworzą badane przez Junga kompleksy, czyli treści psychiczne, które weszły już w obszar doświadczenia indywidualnego, lecz zostały przez „ja” odrzucone/wyparte. Przedstawiają się one w marzeniach sennych zdecydowanie mniej zagadkowo i mitologicznie, lecz wciąż są one pochodną nieświadomości zbiorowej (więcej o samych kompleksach w tekście: Masz kompleksy? To dobrze! Gorzej, gdy one mają Ciebie… – czym są kompleksy i jak sobie z nimi radzić).

Doświadczanie archetypów i występowanie archetypów

Nie można doświadczyć archetypu bezpośrednio. Widzimy go dopiero w skutkach jego działania, a więc albo np. w czynności, którą sprowokował, albo w obrazie symbolicznym. Na przykład realizację archetypu matki – zarówno w pozytywnym, jak negatywnym znaczeniu – obserwujmy dopiero w momencie, kiedy kobieta wykonuje czynności związane z macierzyństwem. Wcześniej ta treść nieświadomości zbiorowej jest wyłącznie potencjalną możliwością. Dla przykładu, symbolicznie w marzeniu sennym archetyp matki może przedstawiać się w pozytywnym aspekcie jako Matka Ziemia (Gaja), a w negatywnym jako na przykład wiedźma.

Nieświadomość zbiorowa manifestuje się w rozmaitych aktywnościach ludzkich, a ich interesującym nośnikiem bardzo często jest sztuka. Motywy archetypowe można znaleźć więc na przykład w literaturze, malarstwie, muzyce, teatrze czy filmie. Dzieła tworzone w oparciu o inspiracje płynące z nieświadomości zbiorowej charakteryzują się silnym oddziaływaniem na odbiorców.

Węższe i szersze rozumienie archetypu

Jung początkowo uważał, że nieświadomość zbiorowa ma swoje źródło w układzie nerwowym i mózgu, a co za tym idzie, jest dziedziczona wraz z tymi elementami ludzkiego organizmu. Ten sposób postrzegania archetypów można ugruntować we współczesnej nauce, na co zwraca uwagę profesor Czesław Nosal pokazując tożsamość tych obszarów w psyché z badanymi obecnie uniwersaliami gatunku ludzkiego (np. dziedziczoną ogólną zdolnością człowieka do nauki języków czy też umiejętność ludzi do rozpoznawania podstawowych emocji). Zarówno o tym, jak i szerzej o archetypach oraz badaniach Junga można przeczytać w moim artykule: Archetypy w pigułce – geneza, definicja, naukowość i zastosowanie w marketingu nieświadomości zbiorowej

Ostatecznie Jung pod wpływem swoich obserwacji, a także współpracy z fizykiem noblistą Wolfgangiem Paulim zrewidował trochę swoje stanowisko. Stworzyli razem teorię synchroniczności, w ramach której archetypy zyskują naturę psychoidalną (są bytami quasi-psychicznymi), a co za tym idzie, mogą porządkować zarówno rzeczywistość psychiczną, jak i fizyczną. Na przykład możemy śnić sen, w którym występuje symbolika funeralna, podczas gdy po przebudzeniu okazuje się, że w czasie naszego snu umarł ktoś znajomy.

Zjawisko synchroniczności wymaga osobnego, bardziej szczegółowego artykułu, który popełniłem na swoim blogu: Przypadek? Nie sądzę! – o synchroniczności, czyli znaczących zbiegach okoliczności…

Zapisz się do newslettera, bądź na bieżąco

może Ci się spodobać